مديريت ريسک در SMEs و نقش کليدي انکوباتورها درآن

دکتر مجيد متقي طلب                                   فاطمه بلالايي

پارک علم و فناوري گيلان-  رشت – خيابان امام خميني – شماره 210 - صندوق پستي 1719 - 41635

چکيده

در قرن بيست و يکم، SMEs بعنوان موتور توسعه اقتصادي کشورهاي در حال توسعه، منشاء اصلي اشتغال مولد و تمهيد محيط کارآفريني، تسريع درخلاقيت و نوآوري و گشايش فرصتهاي تجاري نوين محسوب ميشوند. از طرفي SMEs در کشورهاي در حال گذار با موانع و چالش هاي متعددي از جمله محدوديت دسترسي به منابع، فرآيندهاي بوروکراتيک وسرعت نامطلوب تبادلات مالي مواجه هستند. لازمه ايفاي نقش SMEs در کشورهاي در حال گذار، تحولات زير بنايي در سطوح مختلف سلسله مراتبي سياستگزاري و اجرايي بترتيب شامل سطح راهبردي، سطح ساختاري و سطح حمايت از شرکت ها براي رفع موانع فراروي SMEs ميباشد. لازمه تحول در سطح حمايت از شرکت هاي نوپا و کارآفرين، توجه به مقوله ,, مخاطره،، بعنوان عامل کليدي در زندگي اقتصادي روزمره ميباشد. مخاطرات فراروي کارآفرينان نوپا و  SMEsبر دو نوع است : مخاطرات داخلي / عملياتي و مخاطرات بيروني/ محيطي ، با اعمال حمايت هاي مديريتي و راهبردي در انکوباتورها ميتوان ضمن کنترل مخاطرات دروني شرکت هاي نوپا، مخاطرات بيروني فراروي آن ها را کاهش داد. انکوباتورها با جذب مشتريان کارآفرين نوپا و داراي تجربه کم در مديريت منابع مالي و با کمک به بهبود ساختار مديريتي آن ها، مخاطره سرمايه گذاري را به حداقل ميرسانند. پارکهاو مراکز رشد از مکانيسم هاي موثر و مهم ارتقاي توانمنديهاي فني، فکري و اقتصادي کارآفرينان جوان جوياي فرصت شغلي در کشور محسوب ميشوند.

واژه هاي کليدي : مديريت مخاطره، مخاطره دروني، مخاطره بيروني، انکوباتور

مقدمه

تعاريف و تقسيم بندي [1]SMEs در جهان روند فزآينده داشته و در بسياري از کشورهاي پيشرفته و در حال توسعه، SMEs بعنوان موتور اقتصادي قلمداد و منشأ اصلي مهارتهاي کارآفرينانه، نوآوري و اشتغال محسوب ميشوند. توجه به بهبود محيط تجاري براي SMEs و پيشبرد و تعالي کارآفريني وتداوم سرمايه گذاريهاي بخش خصوصي و رشد فزآينده شرکت هاي ميکرو در سراسر جهان، بويژه در اروپا منجر به تغييراتي در تعاريف موجود شده و واژه هايي نظير صندوق منطقه اي[2]، شرکت هاي سرمايه اي[3] ، حاميان تجاري[4] به فرهنگ اقتصاد اضافه شده اند. شاخصها و تعاريف SMEs در کشورهاي مختلف بسيار متفاوت است از جمله، شاخصها در تعريف نوين کميسيون اروپا ( سال 2005) در جدول 1 داده شده است. (2)

جدول 1 – شاخص هاي جديد در تعريف SMEs (EC 2005 )

جدول 1- آستانه هاي جديد در تعريف SMEs (کميسيون اروپا – 2005)

چنانچه جدول 1 را مبنا قرار دهيم،  SMEs ، طيف وسيعي را شامل شده و گستره وسيعي از فعاليتهاي تجاري نظير شرکت هاي ميکرو در بخش کشاورزي در روستاها تا کافي نت در شهر هاي کوچک، شرکتهاي نرم افزار و مهندسي که در تجارت فرامرزي فعاليت ميکنند، را شامل ميگردد. از اينرو SMEs از سطوح مختلف مهارت وسرمايه برخوردارند و در سطوح مختلف روستايي ، شهري ، محلي، ملي، منطقه اي و بين المللي فعال هستند. تعاريف SMEs از يک کشور به کشور ديگر از جهات تعداد کارکنان، عملکرد مالي سالانه و تراز سالانه (دارايي) نيز متفاوت است. بالاترين تعداد کارکنان SMEs درکشورهاي در حال گذار 250 نفر، ژاپن 300 نفر وآمريکا 500 نفر است، موسسه همکاريهاي  مالي بين المللي[5] ، SMEs  را بعنوان شرکتهاي با کمتر از 300 نفرپرسنل و کل دارايي کمتر از 15000 دلار تعريف نموده است. در کشور ما تعريف واحدي از SMEs وجود نداشته و حتي بين تعريف بانک مرکزي و وزارت صنايع اختلاف وجود دارد. عليرغم تفاوت در تعاريفSMEs ، نقش آنها در رشد اقتصاد مناطق مختلف جهان انکار ناپذير بوده و اينگونه موسسات، نقش اساسي و کليدي در ايجاد فرصتهاي شغلي و بهبود کيفيت منابع انساني ، فراهم نمودن محيط کارآفريني، تسريع در خلاقيت و گشايش فرصتهاي تجاري نوين دارند.

چالش جهاني شدن، محدوديت هاي SMEs و راهکارهاي مقابله با موانع

در عصر ,, جهاني شدن ،، در کشورهاي در حال توسعه، موسسات مختلف براي تقويت نيروي انساني و دستيابي به فرصتهاي تجاري با چالش هاي عمده اي مواجه هستند. جهاني شدن و آزاد سازي تجاري در عين حال که براي SMEs چالش محسوب ميشود، فرصتهاي جديدي را نيز فراهم نموده است. البته بجهت فقدان منابع مالي  ضروري براي اجراي برنامه تجاري، تنها بخش کوچکي از  SMEs قادر به شناسايي و بهره برداري از فرصتها بوده و قدرت مقابله با چالش را دارند. بطور خلاصه موانع فعاليت SMEs در کشورهاي در حال توسعه را ميتوان بشرح زير بيان نمود :

·        سرعت نامطلوب تبادلات مالي در عرصه اقتصاد رقابتي

·        محدوديت دسترسي به منابع مالي

·        فرآيندهاي بوروکراتيک در روند ايجاد شرکت

·        ضعف در زير ساختهاي اقتصادي ضروري براي فعاليت و بقاي SMEs

در کشورهاي در حال توسعه از جمله وظايفي که براي دولتها متصور است ايجاد زمينه هاي لازم براي مقابله SMEs با محدوديت هاي بالا مي باشد.

SMEs چگونه ميتواند با چالش هاي جهاني شدن مقابله کند؟

براي رويارويي با چالش هاي جهاني شدن و پيدا کردن قابليت هاي ورود به عرصه رقابت هاي بين المللي،  SMEs بايد به شاخص هاي زير مجهز شوند :

1.  مهارت هاي مديريتي[6]

علم مديريت، هنر نيز محسوب ميشود که ابتدا از طريق تحصيل کسب شده، از طريق کار توسعه يافته و با انجام آن فرا گرفته ميشود. تجربه SMEs موفق در تجارت جهاني مويد لزوم تغيير در راهبرد مديريتي و اکتساب و اعمال سبک مديريتي ويژه ميباشد.

2.  برنامه ريزي خوب[7]

3.  انطباق پذيري و پاسخ دهي سريع[8]

4.  قابليت تکنيکي و دانش[9]

تجارب موجود حاکي از آن است که اگرچه تحولات استراتژيک در ساختار مديريتي و اجرايي SMEs از جمله شروط لازم است اما کافي نبوده و لازمست تا شرايط و قوانين سازگار و محيط اقتصاد ماکروي مطلوب براي کارآفرينان فراهم گردد. بر مبناي چنين ساختاري عقيده بر اين است که براي ايفاي نقش SMEs در کشورهاي در حال گذار بايد در سطوح مختلف سياستگزاري و اجرايي کشورها نيز تحولاتي روي دهد. سطوح تحولات مورد نظر مطابق تصوير 1 به سه سطح سلسله مراتبي دسته بندي ميشود. (6)

اولين فاز، به تحول در سطح راهبردي مربوط است که به ايجاد خط مشي هاي مناسب حمايت از توسعه فعاليت شرکتهاي کوچک و متوسط منجر خواهد شد. متحول نمودن ساختار موسسات، از طريق اتخاذ راهکارهاي حمايت از ساختار سازي شرکت هاي کوچک و متوسط ميسر خواهد شد(سطح دوم) سطح سوم مربوط به تحول در نقش کارآفرينان و توسعه بخش تجارت است، که به ايجاد تغييرات معني دار در سطح شرکت ها نياز دارد. سه سطح مذکور ساختاري تحت عنوان ,, هرم توسعه SMEs ،،ايجاد ميکنند که در آن سطح راهبردي در بالاترين نقطه و در راس هرم قرار داشته و سطح سوم قاعده و پايه ساختار حمايتي از SMEs را تشکيل ميدهد، سطح دوم با سطوح اول و سوم در ارتباط تنگاتنگ قرار ميگيرد.

تصوير 1- سطوح سلسله مراتبي تحولات مورد نظر براي توسعه SMEs و ارتقاي نقش آن ها در تحولات اقتصادي کشورهاي در حال توسعه

مخاطره وسرمايه گذاران مخاطره پذير

مخاطره[10] از ديدگاه اقتصاد دانان بعنوان سطحي از عدم اطمينان در مورد دستاوردهاي آينده تعريف ميشود. در شرايط مخاطره، سرمايه گذاريها در بخش تحقيق و توسعه محصولات، طراحي و تجهيز، اختراعات و غيره از نظر عايدات آينده فاقد تضمين ميباشد. مخاطره عامل کليدي در زندگي اقتصادي روزمره محسوب شده و سرمايه گذاران مخاطره پذير در اقتصاد امروز به 3 گروه تقسيم ميشوند : (3)

·        Corporate Investor

     اين گروه به سرمايه گذاري در شرکت هاي نوپا که بعضاً از اهميت راهبردي ويژه در صنعت،

      بازار يا فناوري برخوردارند، علاقه نشان ميدهند.

·        Traditional venture capitalist

      به گروهي اطلاق ميشود که در صنايع، فناوريها و بازار سرمايه گذاري ميکنند.

·         Angel investors

      اين گروه افراد يا صنايع تخصصي هستند که سرمايه مخاطره را در مراحل اوليه کار فراهم و

      بر اساس درک فرصتهاي تجاري يا زمينه فناوري عمل نموده و غالباً به اهداف بزرگتر يا چشم

      اندازهاي خاص مي انديشند.

انواع مخاطرات فراروي SMEs

سرمايه گذاران مخاطره پذير صرفنظر از حجم سرمايه گذاري با دو نوع مخاطره مواجه هستند : (4) (7)

1- مخاطرات داخلي يا عملياتي Operational / Internal Risk

   فناوري ضعيف، مديريت توسط افراد ناکارآمد و کارکنان اجرايي فاقد کيفيت کاري، احتمال شکست  سرمايه گذاري را افزايش داده و نهايتاً عملکرد سرمايه گذاران را با شکست مواجه مي سازد. اين نوع مخاطرات با اتخاذ سيستم مديريت شايسته و کارآمد تحت کنترل سرمايه گذاران قرار ميگيرد.

2- مخاطرات محيطي ، بيروني  Environmental / Incoming

از جمله مخاطره ها محسوب مي شودکه در هر نوع و هر مرحله سرمايه گذاري وجود داشته و خارج از کنترل سرمايه گذاراست. براي مثال تغييرات در وضعيت صنعت، ورود فناوري برتر توسط رقيب واغتشاشات بازار، عواملي هستند که مي توانند تأثير منفي دربقاي شرکت نوپاي مورد سرمايه گذاري گذاشته يا منجر به مخاطره جديدي شود. تأثير پذيري از مخاطرات داخلي و محيطي در SMEs متفاوت است اما همه SMEs نوپا بويژه در کشورهاي در حال گذار به توسعه با اين  مخاطرات مواجه هستند. از جمله مکانيسم هاي موثر و روبه رشد      ,, انکوباتورها ،، هستند انکوباتورها با مشارکت فعال در بهبود مديريت شرکت هاي نو پا از اثرات منفي مخاطرات بيروني مي کاهند. از اينرو بهره گيري نقش انکوباتورها در مديريت مخاطرات SMEs از مکانيسم هاي مناسب در کاهش و کنترل مخاطرات فراروي  SMEs محسوب ميشود.

در کنترل مخاطرات، از طريق مديريت انکوباتورها پاسخ به دو سئوال زير مورد توجه است :

1 - چطور ميتوان مخاطره محيطي / خارجي را کاهش داد ؟

2 - چطور ميتوان مخاطره داخلي / عملياتي را مديريت نمود ؟

همانطور که در تصوير 2 نشان داده شده ، 3 گروه در تعاملات با سرمايه مخاطره پذير در فرآيند انکوباسيون مشارکت دارند :

·        سرمايه گذاران و تأمين کنندگان منابع مالي در انکوباتور

·        مديريت اجرايي انکوباتور

·        کارآفريناني که در انکوباتور پذيرش ميشوند.

منابع مالي و سرمايه گذار، سرمايه مخاطره پذير را براي انکوباتور تأمين نموده تا براي کارآفرينان     مخاطره پذير و نوپا، سرمايه گذاري شود، انکوباتور اين منابع مالي را در قالب حمايت مديريتي ، مساعدت ها و حمايت هاي تخصصي و فضاي اداري مناسب تأمين ومخاطره متوجه مشتريان و کارآفرينان نوپا را پذيرا ميگردد. از اين نظر انکوباتور ها ، واسطه مخاطره پذير بين شرکت هاي نوپا و سرمايه گذاران مخاطره پذير محسوب ميشوند.

تصوير 2- جريان هاي مخاطره وسرمايه : نقش انکوباتور ها بعنوان واسطه هاي مخاطره

(اقتباس از (Ruping & zedtwits 2001

بديهي است ماهيت مخاطره بين سرمايه گذار و انکوباتور از مخاطره بين انکوباتور و شرکت هاي نوپا متفاوت است. از يک طرف سرمايه گذار ميخواهد مخاطره سرمايه گذاري را با بکارگيري راهبردهاي مناسب بحداقل برساند، از طرف ديگر کارآفرينان نوپا از نظر مديريت براي کاهش مخاطره سرمايه گذاري ضعيف هستند، در چنين وضعيتي انکوباتورها با جذب مشتريان کارآفرين نوپا و داراي تجربه کم در مديريت منابع مالي و با کمک به بهبود ساختار مديريتي آن ها ، مخاطره سرمايه گذاري را به حداقل مي رساند.

مراکز رشد زير ساخت کليدي جهت گذار به اقتصاد نوين جهاني

تجربه کشورهاي تازه توسعه يافته نشان ميدهد که قلب تبديلات اقتصادي و سياسي هر کشور در گذر به اقتصاد  نوين به دلايل ذيل ,, خلق وتقويت بخش خصوصي ،، توسعه کارآفريني،، و ,,خلق SMEs ،، ميباشد

·        SMEs ، مهارت هاي کارآفريني بخش خصوصي را تقويت ميکنند.

·        SMEs منعطف بوده و ميتواند با تغيير تقاضاي بازار خود را وفق دهد.

·        SMEs مولد اشتغال هستند.

·  SMEs در فرآيند توسعه اقتصادي و فعاليت هاي صادراتي بسيار موثر عمل ميکنند.

در کشور ما نيز در قانون برنامه چهارم توسعه به منظور توسعه و ارتقاي فعاليت هاي شرکت هاي کوچک و متوسط ، خط مشي ها و مکانيسم هاي مناسبي لحاظ شده است. بر اساس آمار سال 2003 جمعيت 29-15 ساله در ايران637/583/22 نفر بوده و پيش بيني ميشود در سال 2006 اين آمار به 973/484/34 نفر برسد، عليرغم کاهش نرخ رشد جمعيت، رشد نرخ تقاضاي شغل در سال 2006 (1385) به بالاترين حد خود خواهد رسيد و نياز به ايجاد فرصتهاي شغلي در اين سال بيشتر خواهد شد. در قانون برنامه چهارم توسعه مواردي مانند ايجاد فرصتهاي شغلي، حمايت از شرکت هاي اقتصادي کوچک و متوسط، نوآوري، ارتقاي توان فکري و فني جوانان، افزايش نرخ اشتغال، توسعه فناوريهاي نوين و مشارکت بيشتر جوانان در فعاليتهاي اقتصادي مورد توجه قرار گرفته است.

ايجاد پارک ها و مراکز رشد از مکانيزم هاي موثر و مهم ارتقاي توانمنديهاي فني، فکري و اقتصادي و کارآفرينانه جوانان در کشور محسوب ميشود (1)

اهداف مراکز رشد در حمايت کارآفرينان نوپا بشرح زير بيان مي گردد :

·        توسعه اقتصادي و ايجاد مشاغل جديد

·        بازاريابي سرمايه گذاري تحقيقاتي و کاهش مخاطرات سرمايه گذاران

·        توسعه ويژگي مخاطره پذيري و کارآفريني

·  ايجاد فرصتهاي متعدد براي بازداري از مهاجرت نخبگان و تمهيد شرايط مهاجرت معکوس

·        توسعه فعاليتهاي صادراتي

لازمه توفيق انکوباتور ها در کشوربهبود شاخصها و تهيه امکانات ذيل است :

·        دستيابي به مهارت و رقابت از طريق تأمين سرمايه، فناوري و تسهيلات

·  دستيابي به سرمايه مخاطره آميز از طريق جذب سرمايه گذاران داخلي و خارجي مخاطره پذير

·        امکان دستيابي به خدمات بازار و بازاريابي

·        فراهم سازي محيط براي نوآوري مستمر

·        فراهم سازي قانون صيانت مالکيت فکري و ثبت نامه ها

·  امکان همکاري فيمابين شرکتها ، شبکه سازي و خوشه سازي که منجر به هم افزايي بين شرکتهاي مستقر در مراکز رشد ، انجمن ها و مجامع ميشود.

·        خدمات مديريتي/ مشاوره اي قانوني، مالي و روابط با بخش هاي دولتي

نقش کليدي مراکز رشد در افزايش ضريب موفقيت SMEs

اگر در نظر بگيريم که رقابت به عنوان بخشي از توانايي شرکتها، صنايع ، در محدوده ها، نواحي، و يا فوق ناحيه در نظر گرفته ميشود که طي آن محصولات توليدي آنها در شرايط عرضه به رقابت هاي جهاني منجر به سطح درآمد نسبتاً بالا و سطوح اشتغالزايي پايدار گردد. بنظر ميرسد که ويژگيهاي مثبت موسسات کوچک و متوسط از جمله ساختار کوچک، پيچيدگي کم فعاليت ها، انگيزه قوي کارآفريني، قابليت انعطاف و غيره، با تحقق هدف فوق هماهنگي بيشتري داشته باشد. در همين حال اين نوع موسسات به عنوان يک ساختار مناسب براي انتقال تکنولوژي و توسعه آن محسوب ميشوند. اين توانايي هاي بالقوه ممکن است بوسيله خطرات ناشي از ريسک در حد بالا تحت تأثير قرار گرفته و ببسرعت متلاشي گردد. راه مبارزه با اين خطر و کاهش و حذف آن ايجاد زير ساخت هاي متناسب با اهداف تعيين شده بوده و انکوباتورها به عنوان زير ساخت و محيط مناسب براي رشد و حمايت از شرکت ها و موسسات تازه تأسيس عمل نموده و زمينه هاي لازم براي ورود اينگونه موسسات به  عرصه هاي تجاري و رقابتي را فراهم مي نمايند

انکوباتورها در حقيقت خطرات ناشي از ريسک را به حداقل رسانده و راه مقابله با ريسک هاي داخلي و خارجي را به موسسات نوپا مي آموزد.

نتيجه گيري

عليرغم قابليت ها و نقش SMEs  در فرآيند تبديل و گذار به اقتصاد بازار ،  شرايط و قوانين ناسازگار و محيط اقتصادي ماکروي نامطلوب در غالب اقتصادهاي در حال گذار، موانع قابل توجهي در توسعه بخش خصوصي محسوب مي شود. بمنظور تسهيل فرآيندگذار بايد شرايط حمايتي مناسبتري براي کارآفريني و کاهش فشار وارده به  SMEs فراهم شده و يک محيط توانا براي توسعه SMEs در کليه سطوح ميکرو، کوچک و متوسط ايجاد نمود. از جمله مکانيسم هاي حمايتي از شرکت هاي کوچک نوپا ,, انکوباسيون ،، است. انکوباتورها بعنوان رابط بين سرمايه گذار مخاطره پذير (دولتي و خصوصي) و کارآفرين مخاطره پذير عمل نموده و تسهيلات متعددي نظير مکان فيزيکي، خدمات حمايتي، تسهيلات قانوني، تجاري و سرمايه مخاطره آميز را براي شرکتهاي نوپا فراهم نموده تا پس از دوره انکوباسيون، امکان بقا در محيط رقابتي خارج از مرکز رشد را داشته باشند.

انکوباتورها از يک طرف با اعمال سبک ويژه مديريتي، مخاطرات دروني شرکت را مديريت نموده و از طرفي با پذيرش مخاطره سرمايه گذاري براي شرکت هاي نوپا، از مخاطرات بيروني ميکاهند.

References

1.      Department of International Affairs, 2004, Youth Employment in Islamic Republish of Iran, Including the National Action Plan on HRD and Youth Employment Based on ICTs.

      http://www.ilo.org/public/english/employment/strat/yen/download/iranict.pdf

2. EC, 2005; the New SME definition; Eroupean Commission, Enterprise and Industry Publication.

      http://europan.en.int/enterprise/enterprise_policy/sme_definition/sme_user_guide-pdf

3. Gelderen Marro, Thurik Roy, Bosma Niels; 2003; Success and Risk Factors in the Pre-starter phase,  SCALES – paper N2003 14.

      http://papers.econ.mpg.de/epg/discussionpapers/2005-25

4. Ruping karl, Zedtwitz Maximilian; 2001,  Risk Management in Incubators; IAMOT Conf. Proc.

      http://www.creativeswitzerland.com/events/eventMay15/doc/RupingzedtwitzlAMOT 2001.pdf

5. Szabo Antal, 2002, Internationalization of SMEs, Regional adviser on Enterpreneurship and SMEs ( the UNECE Approach ).

      http://www.Unece.org/indust/sme/internat.htm

6. UNIDO; 2001; Improving the Competitiveness of SMEs in Developing countries, The Role of finance to Enhance Enterprise Development, UNCTAD / ITE / TEB / Misc.3.

      http://www. Unctad.org/templates/download.asp?docid=2873& land=1& intellernID=2745

7. Van Hooven Stacey; 2002; Managing Risk in a Start – up Through Trast and Foresight; The CEO Refresher,  Refresher publication Inc.

       http://www.hoinesslabar.com/mediacenter/whtpapers.html

[1] . Small and Medium sized Enterprises

[2]. Regional Fund

Capital Companies . [3]

[4] . Business angels

[5] . International Finance Corporation (IFC)

[6] . Managerial Skills

[7] . Good planning

[8] . Quick adoptivity and respond

[9]. Technical Capability and knowledge

[10]. Risk